پاتولوژی یا آسیب شناسی، شاخه ای از پزشکی و علوم زیستی است که بیماری را با بررسی علت ها، سازوکار شکل گیری و تغییرات ایجادشده در سلول ها، بافت ها، اندام ها و مایعات بدن مطالعه می کند. نتیجه این بررسی ها می تواند به تشخیص و طبقه بندی بیماری، ارزیابی بعضی ویژگی های آن و انتخاب مسیر مراقبت کمک کند. [۱]
تفاوت اصلی پاتولوژی با فیزیولوژی در پرسش آن هاست: فیزیولوژی سازوکار عملکرد بدن را توضیح می دهد؛ پاتولوژی ماهیت و تغییرات بیماری را بررسی می کند. پاتوفیزیولوژی نیز بر این تمرکز دارد که بیماری چگونه عملکرد بدن را مختل می کند. [۱، ۲، ۳]
پاتولوژی فقط دیدن یک لام زیر میکروسکوپ نیست. این حوزه از مشاهده بافت و سلول تا آزمایش های خون و مایعات بدن و آزمون های مولکولی را دربر می گیرد. نوع نمونه و پرسش بالینی تعیین می کند کدام روش به کار رود. [۱، ۴]
$listItemNav$
![پاتولوژی چیست]()
پاتولوژی دقیقا چه چیزهایی را بررسی می کند؟
برای شناخت یک بیماری، آسیب شناسی معمولا چهار پرسش به هم پیوسته را بررسی می کند:
- علت یا اتیولوژی: چه عامل یا ترکیبی از عوامل در ایجاد بیماری نقش دارد؟ عفونت، تغییر ژنتیکی، عامل محیطی و واکنش ایمنی از نمونه های ممکن اند.
- پاتوژنز: بیماری از چه سازوکاری آغاز می شود و چگونه پیشرفت می کند؟
- تغییرات ساختاری یا مولکولی: در سلول، بافت یا مولکول های مرتبط با بیماری چه تغییری رخ داده است؟
- پیامد عملکردی و بالینی: این تغییرات چگونه با نشانه ها، اختلال عملکرد اندام یا روند بیماری ارتباط پیدا می کنند؟
این چهار بخش همیشه با مرزهای کاملا جدا گزارش نمی شوند، اما کنار هم تصویری منظم تر از بیماری می سازند. [۵]
انواع پاتولوژی کدام اند؟
![انواع پاتولوژی]()
طبقه بندی شاخه های پاتولوژی در نظام های آموزشی مختلف یکسان نیست. آسیب شناسی تشریحی و بالینی دو حوزه اصلی در یک تقسیم بندی رایج هستند. آسیب شناسی مولکولی نیز حوزه ای تخصصی است که می تواند با هر دو ارتباط داشته باشد. [۱، ۴، ۶]
پاتولوژی عمومی و اختصاصی تقسیم بندی دیگری است. در آموزش پاتولوژی، مباحث عمومی به فرایندهای مشترک بیماری مانند آسیب سلولی، التهاب و ترمیم می پردازند؛ مباحث اختصاصی یا دستگاهی، بیماری های اندام هایی مانند قلب، ریه و کلیه را بررسی می کنند. این تقسیم بندی با تشریحی و بالینی یکسان نیست. [۷]
پاتولوژی تشریحی
پاتولوژی تشریحی به بررسی تغییرات بیماری در بافت ها و سلول ها می پردازد. نمونه ها ممکن است از طریق جراحی، نمونه برداری یا برداشت سلول ها به دست آمده باشند. هیستوپاتولوژی یا آسیب شناسی بافتی و سیتوپاتولوژی یا آسیب شناسی سلولی از بخش های مهم این حوزه هستند. در هیستوپاتولوژی، معماری بافت و سلول های آن بررسی می شود؛ سیتوپاتولوژی بر ویژگی های سلول های نمونه تمرکز دارد. [۸، ۴]
پاتولوژی بالینی
پاتولوژی بالینی که با پزشکی آزمایشگاهی ارتباط نزدیکی دارد، خون، ادرار و سایر مایعات بدن را بررسی می کند. آزمایش های شیمیایی، خون شناسی، میکروب شناسی و ایمنی شناسی در این حوزه قرار می گیرند. این بررسی ها می توانند به تشخیص بیماری، ارزیابی عملکرد اندام ها و پیگیری وضعیت بیمار کمک کنند. [۴]
پاتولوژی مولکولی
پاتولوژی مولکولی تغییرات مربوط به DNA، RNA و پروتئین ها را بررسی می کند. این آزمایش ها ممکن است برای تشخیص دقیق تر نوع بیماری، شناسایی بعضی نشانگرها و کمک به انتخاب درمان استفاده شوند. انجام آن ها برای همه بیماران یا همه نمونه ها لازم نیست و به نوع بیماری و اطلاعات مورد نیاز تیم درمان بستگی دارد. [۴، ۹]
پاتولوژی چگونه انجام می شود؟
پاتولوژی یک آزمایش واحد با مراحل ثابت نیست. روش بررسی خون یا ادرار با بررسی یک نمونه بافتی تفاوت دارد. با این حال، بسیاری از نمونه های بافتی که به روش معمول آماده می شوند، این مسیر را طی می کنند:
![پاتولوژی چگونه انجام می‌شود]()
- پزشک نمونه را از طریق بیوپسی، جراحی یا یکی دیگر از روش های نمونه برداری تهیه می کند.
- مشخصات بیمار، محل نمونه برداری و اطلاعات بالینی مرتبط ثبت می شود و نمونه از نظر ظاهری بررسی می شود.
- بافت برای جلوگیری از تخریب تثبیت می شود؛ برای بسیاری از نمونه ها از فرمالین استفاده می کنند.
- طی آماده سازی، آب بافت گرفته و بافت در قالب پارافینی قرار داده می شود.
- برش های بسیار نازکی از بافت تهیه و روی لام قرار داده می شوند.
- لام ها رنگ آمیزی می شوند تا ساختار سلول ها و بافت زیر میکروسکوپ بهتر دیده شود.
- پاتولوژیست نمونه را بررسی می کند و در صورت نیاز، بررسی های تکمیلی انجام می شود.
- یافته ها و تشخیص در گزارش پاتولوژی ثبت و برای پزشک معالج ارسال می شود. [۸]
این مسیر برای همه نمونه ها یکسان نیست؛ برای مثال، در بعضی شرایط از برش منجمد استفاده می شود. بررسی خون، ادرار و سایر مایعات بدن نیز مراحل متفاوتی دارد. زمان آماده شدن نتیجه به نوع نمونه، پیچیدگی بررسی و نیاز به آزمایش های تکمیلی بستگی دارد؛ بنابراین نمی توان زمان ثابتی برای همه گزارش ها تعیین کرد. [۸، ۴]
پاتولوژیست کیست و گزارش پاتولوژی چه می گوید؟
در کاربرد پزشکی این مقاله، منظور از پاتولوژیست پزشک متخصص آسیب شناسی است که در تشخیص بیماری از راه بررسی بافت، سلول و داده های آزمایشگاهی آموزش دیده است. در خدمات پاتولوژی، دانشمندان و کارشناسان آزمایشگاه نیز در کنار پزشکان نقش دارند؛ ترکیب تیم و عنوان های حرفه ای در کشورها متفاوت است. [۱، ۸]
پاتولوژیست یافته های نمونه را در کنار اطلاعات بالینی و نتایج بررسی های تکمیلی تفسیر می کند. [۸]
محتوای گزارش به نوع نمونه بستگی دارد. در یک گزارش بافتی ممکن است مشخصات نمونه، شرح ظاهری، یافته های میکروسکوپی و تشخیص دیده شود. در برخی گزارش های مربوط به تومورها، اطلاعاتی مانند درجه، وضعیت حاشیه های جراحی یا نشانگرهای زیستی نیز ثبت می شود. وجود یا نبود هر مورد به بیماری و نوع نمونه وابسته است. [۸]
یک عبارت در گزارش پاتولوژی را نباید جدا از متن کامل گزارش و شرایط بیمار تفسیر کرد. پزشک معالج و پاتولوژیست می توانند توضیح دهند نتیجه برای همان بیمار چه معنایی دارد و آیا بررسی دیگری لازم است. [۸]
مفاهیم مرتبط با پاتولوژی چه تفاوتی دارند؟
| مفهوم |
معنای ساده |
| هیستولوژی یا بافت شناسی |
مطالعه ساختمان میکروسکوپی بافت ها؛ مبنایی برای شناخت ساختار طبیعی و مقایسه با تغییرات بیماری |
| هیستوپاتولوژی |
بررسی بافت برای شناسایی تغییرات بیماری و کمک به تشخیص |
| سیتولوژی |
مطالعه سلول ها و ویژگی های آن ها |
| سیتوپاتولوژی |
بررسی تغییرات سلولی مرتبط با بیماری در نمونه ها |
| اتیولوژی |
علت یا منشا بیماری |
| پاتوژنز |
سازوکار شکل گیری و پیشرفت بیماری |
تفاوت مهم این است که «بافت شناسی» و «آسیب شناسی بافتی» مترادف کامل نیستند؛ دومی مشخصا بر تغییرات بیماری تمرکز دارد. [۴، ۵، ۱۱]
پاتولوژیک یعنی چه؟
پاتولوژیک یعنی مربوط به بیماری یا ناشی از یک فرایند بیماری. این واژه به تنهایی نام یک بیماری نیست و معنای دقیق آن به جمله و نوع گزارش بستگی دارد. برای مثال، «یافته پاتولوژیک» می تواند به تغییری مرتبط با بیماری در بافت یا یک بررسی تشخیصی اشاره کند؛ از این عبارت به تنهایی نمی توان نوع یا شدت بیماری را نتیجه گرفت. [۵]
پاتولوژی در پزشکی چه کاربردی دارد؟
![پاتولوژی در پزشکی چه کاربردی دارد؟]()
پاتولوژی در چند بخش از مراقبت و پژوهش پزشکی نقش دارد:
- کمک به تشخیص و طبقه بندی بیماری: بررسی نمونه ها می تواند ماهیت بیماری و برخی ویژگی های آن را روشن کند.
- کمک به انتخاب و پیگیری درمان: در بعضی بیماری ها، از جمله برخی سرطان ها، یافته های بافتی یا مولکولی در تصمیم های درمانی نقش دارند.
- غربالگری و شناسایی تغییرات اولیه: بعضی بررسی های سلولی و آزمایشگاهی برای یافتن تغییرات پیش از بروز بیماری پیشرفته به کار می روند.
- پژوهش پزشکی: مطالعه سازوکارهای بیماری و ویژگی های نمونه ها می تواند به توسعه روش های تشخیصی و درمانی کمک کند. [۱، ۸، ۴]
کاربرد پاتولوژی به سرطان محدود نیست. بیماری های عفونی، التهابی، خونی، کلیوی، پوستی و اختلالات سیستم ایمنی نیز می توانند با روش های این حوزه بررسی شوند. نوع تخصص و روش آزمایش بر اساس بیماری و نمونه متفاوت است. [۱، ۴]
![]()
اگر به نقش گایتون در یادگیری عملکرد طبیعی بدن علاقه دارید، نقد و بررسی کتاب فیزیولوژی گایتون و هال به معرفی این منبع اختصاص دارد.
تفاوت پاتولوژی و فیزیولوژی چیست؟
![]()
مهم ترین تفاوت این دو علم در سوالی است که درباره بدن مطرح می کنند:
| حوزه |
پرسش اصلی |
نمونه درباره قلب |
| فیزیولوژی |
بدن چگونه کار می کند و عملکرد آن چگونه تنظیم می شود؟ |
انقباض قلب و تنظیم ضربان چگونه انجام می شود؟ |
| پاتولوژی |
بیماری چگونه شکل گرفته و چه تغییراتی ایجاد کرده است؟ |
چه آسیب سلولی یا تغییری در بافت قلب رخ داده است؟ |
| پاتوفیزیولوژی |
بیماری چگونه عملکرد بدن را مختل می کند؟ |
آسیب قلب چگونه بر انقباض و گردش خون اثر می گذارد؟ |
این مرزبندی مطلق نیست. فیزیولوژی می تواند پاسخ بدن به شرایط غیرطبیعی را نیز بررسی کند و پاتولوژی برای شناخت بیماری از ساختار و عملکرد طبیعی کمک می گیرد. بنابراین، پاتولوژی را نباید فقط بررسی ساختمان بدن و فیزیولوژی را صرفا مطالعه بدن سالم دانست. [۱، ۲، ۳]
برای شناخت مفصل تر عملکرد طبیعی بدن، دستگاه ها و مفاهیمی مانند هومئوستاز، راهنمای فیزیولوژی و مفاهیم پایه آن را بخوانید.
یک مثال ساده برای درک تفاوت پاتولوژی و فیزیولوژی
![]()
در بررسی قلب، فیزیولوژی انقباض عضله و تنظیم ضربان را توضیح می دهد؛ پاتولوژی تغییرات سلولی و بافتی مرتبط با بیماری را بررسی می کند. موضوع، یک اندام است اما پرسش مورد بررسی تفاوت دارد. [۱، ۲، ۵]
تفاوت پاتولوژی و پاتوفیزیولوژی چیست؟
پاتولوژی دامنه گسترده تری از مطالعه بیماری را دربر می گیرد؛ پاتوفیزیولوژی بر تغییر عملکرد و سازوکارهای ایجاد آن تمرکز دارد. این دو حوزه با یکدیگر همپوشانی دارند و نمی توان میان آن ها مرزی کاملا جدا کشید. [۳، ۵]
![تفاوت پاتولوژی و پاتوفیزیولوژی چیست؟]()
برای مثال، در سکته قلبی، بررسی مرگ سلول های عضله قلب و واکنش بافت به آسیب در حوزه پاتولوژی قرار می گیرد. توضیح اینکه کاهش خون رسانی و اکسیژن چگونه عملکرد سلول ها و توان انقباض قلب را مختل می کند، نگاه پاتوفیزیولوژیک به همان بیماری است. [۵، ۱۰]
اهمیت ارتباط پاتولوژی با فیزیولوژی
![ارتباط فیزیولوژی با پاتولوژی]()
شناخت عملکرد طبیعی، فهم اختلال ایجادشده در بیماری را آسان تر می کند. برای مثال، بررسی دیابت به شناخت تنظیم طبیعی قند خون و نیز شناخت اختلال در ترشح یا اثر انسولین نیاز دارد. در بیماری های قلبی نیز تغییرات بافتی و اختلال عملکرد باید در کنار هم دیده شوند. این پیوند، مبنای ارتباط علوم پایه با مطالعه بیماری است. [۲، ۳، ۵، ۱۰]
دانشجویان علوم پزشکی پاتولوژی را چگونه بخوانند؟
یک روش برای منظم کردن مطالعه، دنبال کردن هر بیماری با این ترتیب است: علت، پاتوژنز، تغییرات سلولی و بافتی، اختلال عملکرد و تظاهرات بالینی. مرور فیزیولوژی و بافت شناسی طبیعی پیش از بررسی بیماری نیز به مقایسه وضعیت طبیعی و غیرطبیعی کمک می کند.
هنگام انتخاب منبع، سرفصل درس، زبان کتاب، سطح جزئیات، نوع تصویرها و نیاز به مرور آزمونی را کنار هم ببینید. برای آشنایی با تفاوت منابع، راهنمای انتخاب کتاب های پاتولوژی را بررسی کنید؛ اگر انتخاب شما رابینز است، مقایسه ترجمه های پاتولوژی رابینز به انتخاب نسخه فارسی کمک می کند.
برای بررسی دو نمونه از منابع موجود، صفحات آسیب شناسی پایه عمومی رابینز ۲۰۲۳ و آسیب شناسی پایه اختصاصی رابینز ۲۰۲۳ در دسترس اند. پیش از سفارش، فهرست مطالب و مشخصات همان نسخه را با نیاز درسی خود تطبیق دهید.
برای مشاهده گزینه های بیشتر نیز می توانید کتاب های آسیب شناسی و بافت شناسی را در دسته مرتبط مقایسه کنید.
منابع
۱. کالج سلطنتی پاتولوژیست ها: پاتولوژی چیست؟
۲. انجمن فیزیولوژی: فیزیولوژی چیست؟
۳. NIH/NCATS، واژه نامه RaDaR: Pathophysiology.
۴. کالج سلطنتی پاتولوژیست ها، Glossary of terms.
۵. William K. Funkhouser، Pathology: the clinical description of human disease، در Essential Concepts in Molecular Pathology، ۲۰۲۰.
۶. Washington University School of Medicine، Pathology، راهنمای تخصص در Residency Roadmap.
۷. Elsevier، فهرست مطالب Robbins & Kumar Basic Pathology، ویرایش یازدهم.
۸. موسسه ملی سرطان آمریکا: گزارش پاتولوژی
۹. کالج سلطنتی پاتولوژیست ها، Molecular Diagnostics Training School، ۲۰۱۹.
۱۰. NHLBI، What Is a Heart Attack?؛ NIDDK، What Is Diabetes?
۱۱. NCI SEER Training، Pathological Examinations.